گذری بر زندگی ستاره بی نظیر تاریخ ایران، میرزا تقی خان امیرکبیر
گذری بر زندگی ستاره بی نظیر تاریخ ایران، میرزا تقی خان امیرکبیر

 

میرزا محمد تقی خان امیرکبیر در حدود سال 1222 هجری شمسی در یکی از روستاهای استان مرکزی به نام فراهان که ناحیه ای مستوفی پرور و کانون فرهنگ دیوانی و اهل قلم بود، متولد شد.

کربلایی محمد باقر، پدر امیرکبیر در ابتدا آشپز و سپس ناظر امور و مباشر خانواده قائم مقام فراهانی شد.

 

دوران تحصیل و جوانی

میرزا تقی خان امیرکبیر از هوش و استعداد کم نظیری برخوردار بود و علاقه او به کسب دانش باعث شده بود که از پشت درب بسته ای که معلم به تدریس فرزندان امیرکبیرمشغول بود، کسب دانش کند. قائم مقام که از استعداد و و هوش و ذکاوت امیرکبیر مطلع شد به وی اجازه داد تا سر کلاس درس حاضر شود.

پس از مدتی محمد تقی خان در دستگاه قائم مقام فراهانی به عنوان منشی مشغول به کار شد و به خاطر نبوغ و قابلیتش، مسئولیت هایی به وی محول شد و از اینجا بود که نام میرزا را به معنی دبیر به اسم تقی خان اضافه شد.

 

اولین تجربه سیاسی

در سفری که هیئت روسی  در سال 1829 میلادی به ایران آمده بودند، رئیس این هیئت در ایران به قتل رسید. این موضوع که باعث نگرانی ایجاد جنگ در فتحعلی شاه شده بود، باعث شد که خسرومیرزا را به سن پترزبورگ بفرستد برای عذرخواهی. در این سفر امیر کبیر به عنوان دبیر شاهزاده  با وی همراه شد. این سفر فرصت مناسبی شد تا امیرکبیر از مؤسسات روسی دیدن کند.

 

سفرهای خارجی امیرکبیر

پس از گذشت ده سال از اولین تجربه سیاسی و سفر خارجی میرزا تقی خان امیرکبیر به سن پترزبورگ، اینبار به همراه ناصرالدین شاه جوان و با عنوان سر دبیر و امیر نظام به روسیه سفر کردند.

در این سفر که تزار از اطلاعاتی که امیرکبیر درباره روسیه داشت شگفت زده شده بود، ترتیبی داد تا او بتواند از مدارس، کارخانه ها، بیمارستان ها و مؤسسات این کشور دیدن کند.

در سفری دیگر که در سال 1842 میلادی اتفاق افتاد، امیرکبیر با هدف حل و فصل اختلافات  مرز ایران و ترکیه و با سمت رئیس هیئت اعزامی در کنفرانس ارزروم شرکت کرد.

در این کنفرانس عملکرد امیرکبیر چنان خوش درخشید که نماینده بریتانیا درباره او نوشت: میرزا تقی خان ورای هر مقایسه ای است و جالبترین فرد در میان اعضای هیئت های ترکیه، ایران، روسیه و بریتانیا که در ارزروم جمع شده اند.

 

اقدامات امیرکبیر در دوره صدارت

محمد تقی خان امیرکبیر پس از فوت محمد شاه، تلاش فراوانی  برای برتخت نشستن ناصر الدین شاه قاجار انجام داد و سرانجام در سال 1264 هجری شمسی سلطنت ناصرالدین شاه قاجار آغاز شد.

شاه جدید امیرکبیر را که به امیرنظام نیز لقب داده بودند، به مقام صدراعظم انتخاب کرد.

امیرکبیر در دوره صدارت خود اقدامات چشم گیری در زمینه های سیاسی، امنیتی، مالی، اقتصادی و فرهنگی انجام داد. او با نظم بخشیدن بر امور سلطنت و حکومت و کنترل بر اعمال و رفتار دیوانیان، شاهزادگان، خاندان سلطنت، رجال و صاحبان قدرت، اصلاحات گسترده ای را در امور اداری کشور ایجاد کرد و با ریشه کن کردن بسیاری از مفاسد اداری و مالی و تشکیل هیئتی برای تعیین میزان دخل و خرج کشور، در اداره امور کشور نظمی نو ایجاد کرد.

وی راه گرفتن عواید نامشروعی که کارکنان دولت به زور از مردم می گرفتند، مسدود و رشوه خواری را منع کرد و به هر مأمور به تناسب لیاقت و کاری که انجام می داد، مواجب تعیین می کرد.

علاوه بر این امور، امیر کبیر صنایع داخلی را تشویق و صنعتگران را به تقلید از تولیدات خارجی وا داشت و عده ای را برای آموختن حرفه و صنایع به غرب فرستاد و همچنین در زمینه کشاورزی نیز اقداماتی را برای آبادانی کشور انجام داد.

از آنجایی که امیرکبیر زمانی سپهسالار کل سپاه ایران بود و به امور نظامی آشنایی  داشت، توانست با دستیاری مربیان غربی لشکری منظم ایجاد کند و به مدد همین لشکر بر شورش های ولایات غلبه کرد.

در زمان صدر اعظمی امیرکبیر، ساخت تفنگ و برخی ابزار جنگی در ایران شروع شده بود و او با دادن ساعده به استادان ایرانی آنها را تشویق کرد تا در این زمینه از اروپایی ها تقلید کنند.

 

مهمترین اقدامات امیرکبیر

تأسیس دارالفنون را می توان از جمله مهمترین اقدامات امیرکبیر دانست، که اندیشه بنای آن حاصل مجموع آموخته های وی در بازدید ازمدرسه ها و آکادمی های مختلف روسیه بود و همچنین اطلاعاتی که درباره ی دارالعلم های کشورهای غربی در رشته های گوناگون و شاگردان آنها مطالعه کرده بود.

امیرکبیر در درجه اول معطوف به آموزش دانش و فن جدید و سپس علوم نظامی بود.

سنگ بنای اولیه ی دارالفنون در اوایل سال 1266 در زمینی واقع در شمال شرقی ارگ سلطنتی گذاشته شد و نقشه آن را میرزا رضای مهندس که از شاگردان تحصیل کرده در انگلستان بود، کشید و محمدتقی خان معمار باشی آن را ساخت و شاهزاده بهرام میرزا به کار بنایی آن رسیدگی می کرد.

 

رشته های تدریس شده در دارالفنون

رشته های اصلی تعلیمات دارالفنون به نحوی که امیرکبیر در نظر گرفته بود، عبارتند از: پیاده نظام و فرماندهی، توپخانه، سواره نظام، مهندسی، ریاضیات، نقشه کشی، معدن شناسی، فیزیک و کیمیای فرنگی و داروسازی، طب و تشریح و جراحی، تاریخ و جغرافیا و زبان های خارجی.

مدرسه دارالفنون در هفت شعبه مشغول به کار بود و برای فنون نظامی، دستگاه تعلیماتی جداگانه ای در خود تشکلات لشکری تعبیه نهاده بود و در شعبه علوم جنگی دارالفنون مکمل آن به شمار می رفت.

 

روزنامه وقایع الاتفاقیه

یکی از ارزنده ترین تأسیسات اجتماعی امیرکبیر در سال 1267، بنای روزنامه وقایع الاتفاقیه بود.

هدف خاص میرزا تقی خان از تأسیس روزنامه، یکی اطلاع یافتن دولت از اوضاع جهان و دیگری پرورش عقلانی مردم و آشنا کردن آنها به دانش جدید و احوال دیگر کشور ها بود.

وقایع الاتفاقیه روزنامه ی هفتگی بود که با شیوه نگارش ساده و روشن و خالی از تقلید و تکلف با چاپ سنگی به طبع می رسید.

شماره اول این روزنامه در روز جمعه 5 ربیع الثانی سال 1267 انتشار یافت و در صفحه اول علامت شیر و خورشید ایران و عبارت یا اسدالله الغالب نوشته شده بود و اولین شماره به عنوان روزنامچه اخبار دارالخلافه تهران منتشر شد و از شماره دوم به بعد با نام وقایع الاتفاقیه به چاپ رسید.

تا شماره 17 آن روزهای جمعه پیش ازظهر منتشر و از شماره 18 به بعد روزهای پنجشنبه منتشر می شد.

 

عزل صدراعظم و دستور قتل آن

از آنجایی که امیرکبیر در زمان صدارت خود جلوی اعمال نفوذهای مهدعلیا مادر ناصرالدین شاه را در امور کشوری گرفته بود، به همین جهت دشمنی و کینه ای سخت با امیرکبیر داشت و از هر روشی استفاده می کرد تا بتواند دستور عزل او را صادر و میرزا آقامحمدخان نوری را صدراعظم جدید قرار دهد.

ناصرالدین شاه مدتی در برابر اقداماتی که علیه امیرکبیر بود، مقاومت کرد اما سرانجام مغلوب آنها شد و امیرکبیر از صدارت عزل کرد.

مهدعلیا و صدراعظم جدید از ترس اینکه ناصرالدین شاه دوباره امیرکبیر را در دستگاه سلطنتی وارد کند او را به کاشان تبعید کردند و پس از مدتی با نیرنگ و حیله، شاه را وادار کردند که حکم قتل امیرکبیر را امضا کند.

جلادان خون خوار به سمت کاشان شتافتند و سرانجام در 18 ربیع الاول سال 1268 با بریدن رگ های امیرکبیر آن را در حمام فین کاشان به قتل رساندند.