صلح امام حسن مجتبی و معاویه به چه علت بود؟
صلح امام حسن مجتبی و معاویه به چه علت بود؟

با شهادت حضرت امیرالمومنین علیه السلام در ۲۱ رمضان سال ۴۰ هجری، هنوز بخش هایی از شام  تحت اختیار معاویه بود و مزدوران آن ملعون با نفوذ به قلمرو حکومتی حضرت علی (ع)، باعث ایجاد رعب و وحشت در دل یاران امام شده بودند.

مردم کوفه با شرایط به وجود آمده دست بیعت به سوی امام حسن (ع) دراز کردند و از ایشان خواستند خلافت کوفه را به دست بگیرند. اما معاویه زیر بار پذیرش خلافت امام حسن (ع) نرفت و گفت:

راه من و تو مثل راه پدرت علی و ابوبکر است، یکی در خانه بماند و دیگری حکومت.

وقتی امام دیدند معاویه حاضر به پذیرش نیست، چاره ای به جز جنگیدن ندیدند ولی پس از ۶ ماه حکومت ناچار به کناره گیری شدند و حکومت را به معاویه سپردند.

 

 خیانت سرداران

در جنگی که بر اثر زیاده خواهی معاویه و خودداری او از بیعت با امام حسن (ع) به عنوان خلیفه مسلمین اتفاق افتاد، خیانت یاران وسرداران امام با وضوح به چشم می خورد  و همین امر باعث تحمیل صلح به امام حسن (ع) شد.معاویه با توطئه توانست بین یاران و سپاهیان امام نفوذ کند و با دادن پیشنهاد هایی به آنان فریبشان دهد.

برخی از این فریب خوردگان که خوارج بودند و در شهرها به ایجاد آشوب پرداختند و این نفاق و خیانت چنان در سپاه امام رخنه کرده بود که به خیمه گاه امام حمله کردند و با غارت و ایجاد بی نظمی اقدام به ترور امام کردند و ایشان را به شدت زخمی کردند.

از جمله این افراد که پشت امام را خالی کرد و با سپاهی عظیم به سپاه معاویه رفت، عبیدالله بن عباس بود. او شبانه سپاهیان امام را بدون فرمانده رها کرد و به اردوگاه معاویه پیوست.

خیانت و بی وفایی یاران امام باعث شد تا ایشان به ناچار تن به پذیرش صلح با معاویه بدهد. و با دیدن شرایط پیش آمده امام حسن (ع) فرمودند: من به احدی از مردم عراق اطمینان ندارم. این مردم به گونه ای هستند که وارد جنگ نیز بشویم، مرا دستگیر خواهند کرد و تحویل معاویه می دهند.

 

علل پذیرش صلح

پذیرش صلح با معاویه توسط امام حسن علیه السلام با دلایلی همراه بود که مهمترین و اصلی ترین این دلایل را می توان عدم حمایت مردم از امام و خیانت سرداران ایشان دانست.

امام حسن (ع) در پاسخ به شخصی که به صلح اعتراض کرد فرمودند: من به این علت حکومت را به معاویه واگذار کردم که یارانی برای جنگ نداشتم، اگر یارانی داشتم شبانه روز با او می جنگیدم تا کار یکسره شود.

 

تکلیف گرایی

یکی دیگر از عوامل پذیرش صلح، تکلیف گرایی می باشد. از آنجایی که برای امامان از سوی خداوند وظیفه خاصی تعیین شده است، دیگر شبهه و اشکالی برای پذیرش صلح امام حسن (ع) نبود و ایشان تکلیف الهی را انجام داه اند.

حفظ دین و احیای معارف اهل بیت که محوری ترین عنصر در فرهنگ امام  می باشد، می تواند خود دلیلی برای پذیرش صلح باشد زیرا وضعیت جامعه اسلامی در شرایطی قرار داشت که جنگ با معاویه ممکن بود اصل دین را نابود کند و از طرفی مردم از نظر فرهنگی در وضعیتی بودند که جنگ و خونریزی  می توانست نوعی بدبینی به مقدسات دین را در وجودشان ایجاد کند.

 

رعایت مصالح عمومی

حفظ جان شیعیان و رعایت مصالح عمومی می تواند یکی از بهترین روش هایی باشد که رهبران آزادی خواه برای جلوگیری از خونریزی و بی احترامی و اهانت  به کار می گیرند و امام حسن (ع) نیز این سختی ها را تحمل نمود تا مصالح عمومی تهدید نشود زیرا جنگ با معاویه باعث حمله نظامی رومیان به جهان اسلام می شد که این نه به نفع شامیان بود و نه کوفیان.

و از آنجایی که شیعیان خاص امیرالمومنین (ع)  در جنگ های متوالی جمل، صفین و نهروان به شهادت رسیده بودند و برای سپاه امام جز اندکی باقی نمانده بودند، ادامه جنگ و نپذیرفتن صلح باعث می شد شیعیان خسارات جبران ناپذیری را متحمل شوند.

 

آثار پذیرش صلح امام حسن علیه السلام

با پذیرش صلح توسط امام حسن مجتبی (ع) پرده از چهره واقعی معاویه و حکومت ستمگرانه آن برداشته شد و گرد و غبار و شبهاتی که در جبهه حق و باطل ایجاد شده بود، به سمت جبهه حق فرو نشست. علاوه بر آن امام حسن با پذیرش صلح ریشه جریان امامت و تشیع را زنده نگه داشتند و با تربیت و پرورش نیروهای مخلص زمینه ساز نهضت عاشورا را ایجاد کردند.

 

مفاد صلح نامه

امام حسن (ع) با تحمیل شروطی بر معاویه در مقابل پذیرش صلح، فواید روشن و برجسته ای را به نفع اسلام در طول تاریخ برجای گذاشتند. شروط این صلح نامه به شرح زیر می باشد:

▪ پذیرش صلح توسط امام به شرط اینکه معاویه طبق دستور قرآن و سیره پیامبر (ص) عمل کند.

▪ معاویه حق انتخاب خلیفه بعد از خود را ندارد و پس از آن حسین بن علی (ع) زمامدار حکومت می شود.

▪ لعن و اهانت به امیرالمومنین در نماز که بدعتی شده بود باید متوقف شود و جز نیکی از آن امام یاد نشود.

▪ مبلغ مشخصی از بیت المال کوفه باید از تصرف حکومت کوفه خارج شود و زیر نظر امام حسن (ع) مصرف شود و همچنین در تعیین مقرری، بنی هاشم بر بنی امیه ترجیح داده شود. و علاوه بر آن معاویه باید مبلغ یک‌میلیون درهم را میان بازماندگان شهدای جنگ جمل و صفین که در رکاب امیرالمومنین کشته شدند، تقسیم شود.

▪ معاویه  باید متعهد شود که دست از آزار و تعقیب تمامی مردم اعم از شام و حجاز و عراق بردارد و از فعالیت های آنان بر علیه حکومت معاویه چشم پوشی کند و علاوه بر این نباید هیچ گونه خطری از طرف حکومت معاویه برای پیروان امیرالمومنین و حسن بن علی (ع) ایجاد شود.

 

از صلح امام حسن تا قیام امام حسین علیه السلام

صلح امام حسن (ع) تنها راه حرکت مصلحت آمیز حفظ دین  در زمان معاویه بود و اگر امام به جنگ با معاویه ادامه می دادند و کشته می شدند از شیرازه دین چیزی بر جای نمی ماند و پس از صلح به شیوه ای هوشمندانه جریان اسلام در مسیری قرار گرفت که کار به سمت خلافت و سلطنت نکشد.

اگر صلح امام حسن (ع)  نبود وضعیت به گونه ای نبود که امام بتواند بر معاویه غلبه کند و در این شرایط معاویه غلبه پیدا می کرد و چون دستگاه تبلیغات در اختیارش بود، ارکان خاندان پیامبر از بین می رفت و اسلام بر می افتاد و دیگر جریانی به نام عاشورا اتفاق نمی افتاد. به همین دلیل است که صلح امام حسن (ع) را زمینه ساز نهضت عاشورایی می دانند.